De storm die vooruitgang heet

Er verdwijnt iets uit Maas en Waal.

De kerken van Wamel, Bergharen, Boven-Leeuwen en Deest staan te koop. De Boldershofkapel en de kerken van Horssen en Puiflijk krijgen een andere bestemming. In Altforst sluit basisschool De Tweestroom - met nog slechts tien leerlingen - waarschijnlijk definitief.

Dat zijn meer dan gebouwen. Een kerk en een school waren plaatsen waar een dorp zichzelf ontmoette. Waar generaties elkaar kenden, waar kinderen samen opgroeiden en waar, soms ongemerkt, normen en gewoonten werden doorgegeven. Tegelijkertijd zagen we in Dreumel iets anders: rond de kermis liep de sfeer uit de hand en werden de festiviteiten afgelast.

Sander Schaepman, veiligheidsdeskundige bij 112Vandaag, wees erop dat sociale media steeds vaker worden ingezet om confrontaties te organiseren en op te zoeken - een mechanisme dat weinig meer met een dorpsfeest van vroeger te maken heeft. Losse gebeurtenissen? Misschien. Maar ze stemmen tot nadenken.

Ik moest denken aan historicus Arianne Baggerman, die schrijft over ‘de storm die wij vooruitgang noemen’: twee eeuwen ongekende welvaart, vrijheid, mobiliteit en technologie, maar ook een steeds hoger tempo van verandering, waarin oude, vertrouwde kaders sneller slijten dan nieuwe zich vormen.

Daar raakt Baggerman aan de analyse van historicus en hoogleraar Beatrice de Graaf. Een samenleving bestaat niet uitsluitend uit wetten, voorzieningen en instituties. Ze leeft ook van vertrouwen, verantwoordelijkheid, gedeelde gewoonten en onderlinge betrokkenheid. Dat kan de staat niet voorschrijven.

Misschien is dat wat we in Maas en Waal zien gebeuren.

Niet dat ‘vroeger alles beter was’. De oude dorpsgemeenschap had ook haar benauwdheid, uitsluiting en sociale controle.

Maar als een kerk sluit, een school verdwijnt en een dorpsfeest ontspoort, mogen we ons afvragen welke functies van die oude wereld verdwijnen, en wat daarvoor in de plaats komt.

Op het schilderij ‘De Stoomtrein komt voorbij’ (Johan ‘Mari’ Henri ten Kate, 1864) zwaait een jongetje op een hek vol verwondering naar de rokende stoomtrein die zijn vertrouwde landschap doorkruist. Zo stonden wij ooit ook: kijkend naar de vooruitgang, nog niet wetend wat ze zou meenemen. Want vooruitgang houdt niet vanzelf een gemeenschap bijeen. De storm gaat niet liggen. De vraag is of wij elkaar onderweg blijven vasthouden.

Door Peter Fontijn