Van Watersnood tot Schaffhausen

In de kroniek van Maas en Waal verweeft zich een verhaal van kunst, water en oorlog. Centraal staat Hubert Schaffhausen, een Duitse kunstenaar wiens leven een fascinerend hoofdstuk vormt in de bijna vergeten geschiedenis van ons waterrijke gebied.

Schaffhausen liet zijn artistieke sporen na in de kerken van Druten en Wamel én het gemeentehuis van Leeuwen. Maar zijn verhaal reikt verder dan penseel en verf. Via de kunst en eendenkooien raakte hij verbonden met de adellijke families Van Delen uit Druten en de Van der Meer van Kuffelers uit Wamel, ooit de rijke beheerders van deze watervogelvallen.

Het lot bracht Hubert samen met Henriette Hoeben, een overlevende van de dijkdoorbraak van 1861. Als achtjarig meisje dobberde ze zes dagen rond voordat een boer haar bij Puiflijk redde. Hun huwelijk symboliseerde welhaast een versmelting van Duitse kunstzinnigheid en Nederlandse veerkracht.

Na de Tweede Wereldoorlog sloeg het noodlot toe. Operatie Black Tulip, gericht op de ‘zuivering’ van de Nederlandse samenleving, trof het Duits-Nederlandse gezin Schaffhausen-Hoeben hard. Hun huis (met wandschildering) werd gevorderd en tot gemeentehuis omgetoverd, en hun bezittingen geconfisqueerd. Kostbare schilderijen verdwenen spoorloos in de bureaucratische molen of werden voor een habbekrats geveild.

Henriette vocht terug. Ze eiste haar eigendommen op, waaronder een waardevol schilderij van Adriaen van der Werff. Na een lange zoektocht werd het teruggevonden in een kantoor van het Nederlandse Beheersinstituut – ironisch genoeg de instantie die vermogens van oorlogsslachtoffers en ‘verdachten’ beheerde.

Terwijl Henriettes strijd gedocumenteerd is, blijft Hubert Schaffhausen zelf grotendeels buiten beeld. Zijn kunst overleefde, maar de contouren van zijn persoonlijke geschiedenis vervagen, net als de herinneringen aan de watersnood die zijn vrouw trotseerde.

Dit verhaal van Schaffhausen en Hoeben is meer dan een voetnoot in de lokale geschiedenis. Het is een indringende herinnering aan hoe persoonlijke levens verweven raken met grote historische gebeurtenissen, en hoe kunst en liefde kunnen floreren te midden van natuurgeweld en oorlogsgeweld.

Door Peter Fontijn