Over de hobbelde bobbelde dyk (3)

In 1732 trekt het gezelschap van Cornelis Pronk en Abraham de Haen door ons Land van Maas en Waal. Geen romantische zwervers, maar visuele werkpaarden met een bijna moderne drang tot vastleggen. Wat vandaag ‘landschap’ heet, was voor hen eerst: meten, ordenen, corrigeren.

Hun belangrijkste hulpmiddel - hun bondgenoot - was vermoedelijk het Perspectiefraam (ook wel Glastafelapparaat genoemd). Een transparant vlak tussen oog en wereld, waarop lijnen en verhoudingen konden worden gecheckt alsof de horizon even stil moest blijven staan. Ideaal voor kastelen als Batenburg, kerkinterieurs en dorpsprofielen waar één fout lijnenspel meteen alles onderuit haalt. Pronk opereerde hier eerder als landmeter dan als kunstenaar.

Daarnaast circuleert de Camera Obscura als waarschijnlijk hulpmiddel. Niet praktisch, buiten op de winderige Maasdijk vol modder en schokken, maar wél bruikbaar in steden of binnenruimtes. Toch verraadt een deel van hun werk een bijna fotografische opbouw: strakke perspectieven, scherp gesneden licht, een kadrering die voelt alsof het beeld eerst optisch is ‘voorgekookt’.

Ook de Claude Glass, een donkere spiegel, past in hun gereedschapskist. Daarmee wordt het landschap teruggebracht tot grote vlakken licht en schaduw. Minder detail, meer sfeer. Precies het soort vereenvoudiging dat een tekening richting compositie duwt in plaats van registratie.

En dan is er het stille werk: passer, meetstok, trekpen, notities. Eerst snel ter plekke vastleggen, later binnenskamers uitwerken. Zeker De Haen verfijnde dat proces tot bijna poëtische precisie; Pronk bleef de systematische ruggengraat.

Zo ontstaat een beeld van twee mannen tussen kunst en cartografie in. Geen dromers, maar vroege dataverzamelaars van het landschap. Eigenlijk deden ze iets verrassend hedendaags: de wereld vastleggen voordat die veranderde. Alleen trager. En met meer wind in de jas.

Door Peter Fontijn