Zonder begin, zonder einde
Dodenherdenking en Bevrijdingsdag liggen weer achter ons. Twee dagen waarin stilte en vrijheid elkaar raken. En telkens opnieuw die ene vraag over de Holocaust: waarom?
In het Land van Maas en Waal vind ik daar weinig houvast voor. De Joodse gemeenschap was klein en al grotendeels verdwenen vóór de oorlog. In Druten resteert vooral herinnering: aan de voormalige synagoge in de Nieuwstraat, een geruimde begraafplaats, enkele namen. De rest lijkt opgelost in het landschap. Juist die leegte maakt de vraag scherper.
Want de Holocaust begon niet hier. Niet in Druten, niet in Maas en Waal. En ook niet op één moment. Er is geen punt in de geschiedenis waar je kunt zeggen: toen ging het voor het eerst mis.
Wat er wél is, is een lange aanloop. Eeuwen van wantrouwen tegenover wie anders is. Religieuze verwijten die gewicht kregen. Verhalen en mythen die angst voedden. Uitsluiting die langzaam gewoon werd. Ideeën die vorm kregen in Wannsee bij Berlijn en vervolgens als ‘logisch’ werden verkocht. En uiteindelijk systemen die dat alles doelbewust gebruikten.
Geen plotselinge ontsporing, maar een proces. Stap voor stap.
Misschien is dat het meest ongemakkelijke antwoord op de vraag waarom. Niet omdat het geruststelt, maar omdat het dichtbij komt. Het laat zien dat zoiets niet uit het niets ontstaat, maar groeit, vaak zonder dat iemand op de rem trapt.
Juist daarom telt ook die 'vergeten geschiedenis van onze Maas en Waalse regio. Niet omdat het hier gebeurde, maar omdat je ziet wat er niet meer is. Afwezigheid kan luid spreken.
En dat wringt. Want als het geen duidelijk begin heeft, dan heeft het ook geen vanzelfsprekend einde. Dan begint waakzaamheid niet ergens ver weg, maar gewoon hier.