Kasteelspoken tussen de klei
Column Veelstromenland‘Blijf denken aan Ithaka. Daar aan te komen is je doel. Maar overhaast de reis in geen geval. Het is beter dat die vele jaren duurt en je pas als oude man bij het eiland afmeert, rijk door wat je onderweg verwierf, zonder verwachting dat Ithaka je rijkdom schenken zal. Ithaka schonk je de mooie reis. Bestond het niet, dan was je nooit vertrokken’ (Konstantínos Kaváfis, 1863-1933).
Op donderdag 16 oktober wacht me iets bijzonders: de uitreiking van de sKBL-Ithakaprijs op Landgoed Eyckenstein in Maartensdijk. Mijn boek over de verdwenen kastelen van Druten, Leeuwen en Horssen staat daar tussen dertien inzendingen. Alleen al het idee dat de verhalen uit ons Maas en Waal zich in dat gezelschap mogen voegen, voelt meer dan goed.
Wat dertig jaar geleden begon als een zoektocht naar bijna vergeten plekken, groeide uit tot iets groters. De adellijke huizen zijn vrijwel verdwenen uit het landschap, maar niet uit het geheugen van deze streek. Hun resten liggen onder de klei, in archieven, in kelders en op zolders waar je je hoofd of je enkels stoot als je niet oplet. Of ze spoken in oude hoofden. Wie goed zoekt, kijkt en luistert, vindt en ziet ze nog.
Ik heb het boek ingestuurd als buitenstaander, zonder uitgeverij, zonder academisch gezag achter me. Juist daarom voelt de nominatie veelzeggend. Blijkbaar is regionale geschiedschrijving geen zijlijn meer. Particulier onderzoek doet ertoe. Wat verdwenen lijkt, kan opnieuw spreken als je ernaar luistert. De reacties bevestigen dat. Tijdens lezingen, in recensies, of bij historici die ineens verbanden zien. Nazaten in den vreemde, tot in Canada en Zuid-Afrika, die hun familie herkennen. Erfgoed hoeft niet altijd van steen te zijn om betekenis te hebben.
Deze nominatie is dus meer dan een schouderklop voor jarenlang werk. Het is erkenning dat het Gelderse Maas en Waal - onze regio - meetelt op nationaal niveau. En het is óók een buiging voor al die mensen die hebben meegezocht, meegedacht en mee bewaard: tipgevers, intekenaars, vorsers in archiefdozen, stille verzamelaars met gevoel voor nageslacht.
Wanneer ik om me heen kijk in ons landschap, zie ik de contouren van die kastelen inmiddels weer scherp. Ze dragen bij aan mijn thuisgevoel. Ze zijn niet teruggekeerd in baksteen, maar wel in het bewustzijn. En dat alleen al maakt de reis de moeite waard.
Door Peter Fontijn