‘Langs de stijgende Waal’ in documentaire Jos Kruisbergen Stichting

WAMEL - 28 jaar geleden, in 1998, liet de Waal opnieuw haar macht zien. Drie jaar eerder, tijdens de grote dreiging van de winter van 1995, moest het hele Rivierengebied nog evacueren. Dat beeld stond bij iedereen in het geheugen gegrift. Dit keer zou het water van de Waal volgens de verwachtingen een halve meter lager blijven, maar toch groeide de spanning langs de dijken met de dag. De Maas en Waalse chroniqueur Jos Kruisbergen trok in deze tijd met zijn camera langs de rivier om vast te leggen wat zich afspeelde in dorpen en buurtschappen waar het water steeds dichterbij kwam. Met oog voor detail filmde hij het leven langs de Waal, waar bewoners opnieuw geconfronteerd werden met de kracht van de rivier die al eeuwen het landschap en het leven bepaalt. 

De documentaire opende bij het buurtschap De Kop in Heerwaarden, waar de familie Tek druk bezig was met evacueren en hun huisraad veiligstellen. Vervolgens was Jan Zwemstra te zien, die bezorgd naar de rivier keek en opmerkte dat de waterstanden hier niet klopten met die van Keulen. 

Terwijl de rivier langzaam maar onverbiddelijk steeg, werd er een vrachtwagen vol zand aangevoerd. Met kruiwagens vol zand probeerden bewoners het water en de vuiligheid buiten de deur te houden. Toch wist iedereen eigenlijk al dat het water uiteindelijk zijn weg zou vinden. Op de weg stond het water straks zeker twee meter hoog. 

Dagelijks leven

Ook het dagelijkse leven kwam abrupt tot stilstand. Jan van Schijndel, schipper van het voetveer Hendrikus tussen Tiel en Wamel, vertelde via de telefoon dat ze moesten stoppen met varen. Het water maakte het onmogelijk om nog veilig over te steken. Schoolkinderen die gewend waren het veer te nemen, stonden plotseling voor een overlopende Veerweg. Gemeentewerkers uit Tiel en Wamel plaatsten borden met “Verboden toegang – hoog water”. Sommige kinderen hadden geen andere keuze dan met de fiets over de Prins Willem-Alexanderbrug te gaan om op school te komen; een omweg die ineens deel werd van het dagelijks leven. 

In ’t Veerhuis in Wamel werd ondertussen de huisraad naar een hoger gedeelte gebracht. Stoelen, tafels en kasten werden opgestapeld in de hoop dat ze het water zouden overleven. In Boven-Leeuwen bulderde het Waalwater met groot geraas over  de zomerdijk naar de Waaldijk. Op de dijk stonden mensen, kijkend naar een klein eilandje in de rivier waar nog koeien stonden. De natuurorganisatie had ze blijkbaar vergeten weg te halen voordat het water opliep. 

Hazenredders

Niet alleen mensen werden door het water verrast. In Wamel waren vrijwilligers druk bezig om dieren te redden. Op een klein stukje drooggebleven zomerkade zaten tientallen hazen bij elkaar, ingesloten door het stijgende water. In een spectaculaire scène van de documentaire mocht Jos Kruisbergen met de redders mee in een wankel bootje, dat door het kolkende water voer. Ze moesten driehonderd meter varen om de ondergelopen zomerkade te bereiken. Eén voor één werden de hazen gevangen en vervolgens achter de dijk weer losgelaten, veilig op droge grond. Tom Valburg vond het prachtig dat mensen zich zo inzetten om de dieren te redden. In totaal werden veertig hazen gered.

De kracht van hoogwater

De documentaire van Jos Kruisbergen laat indrukwekkende beelden zien van de rivier in haar volle kracht. Brede watermassa’s, overstroomde uiterwaarden en dorpen die zich schrap zetten tegen het water vormen samen een beeld dat tegelijk dreigend en indrukwekkend is. Misschien is dat ook de reden dat er altijd zoveel mensen naar de dijken trekken wanneer de rivier stijgt: de Waal laat dan zien wie uiteindelijk de baas is over het landschap.

Wat Jos Kruisbergen in die dagen vastlegde, is een uniek stuk geschiedenis geworden, een herinnering aan de kracht van de rivier en aan de mensen die er al generaties lang mee leven. Dankzij zijn werk blijft dit verhaal bewaard voor nu en voor toekomstige generaties. 

De documentaire is nog altijd te zien op de website van de Jos Kruisbergen Stichting, waar het verleden van het Rivierengebied levend wordt gehouden.