Archeologie: tussen passie en bescherming

Het Verdrag van Malta, ondertekend in 1992, heeft veel betekend voor de bescherming van archeologische vondsten in Europa. Het uitgangspunt is duidelijk: wat in de grond zit, blijft daar (‘in situ’) het best bewaard. Maar dit nobele streven heeft ook een keerzijde. Enthousiaste amateurarcheologen worden door strikte regels vaak buitenspel gezet.

Neem de leden van de AWN, de vereniging van vrijwilligers in de archeologie. Zo’n 2.200 liefhebbers struinen velden af, volgen graafwerkzaamheden en melden vondsten bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ze dragen bij aan onze kennis van het verleden, maar worden door professionals soms met argusogen bekeken. Zijn het gepassioneerde speurders of schatgravers die met hun schepjes waardevolle context vernietigen? Want in de archeologie gaat het niet alleen om losse vondsten, maar ook om de sporen in de bodem die samen een completer verhaal vertellen. Een verhaal dat bij onzorgvuldig graven voorgoed verloren kan gaan.

Toch toont de praktijk dat amateurs soms cruciaal zijn. Denk aan de toevallige vondst van een Romeinse boot in Boldershof (1973), het onderzoek naar het Huis te Druten (1987) of de spectaculaire ontdekkingen bij boerderij ‘het Uiversnest’ in Deest. Daar verzamelde zandzuigermachinist B. Vissers botresten van mammoeten en neushoorns, en doken er zelfs prehistorische vishaken op. Dankzij alert optreden van lokale vrijwilligers van de AWN werd de bredere context van deze vondsten behouden.

De overheid stelt inmiddels Archeologische Waardekaarten op, zodat verrassingen bij bouwwerkzaamheden beperkt blijven. Maar hoe strikt moeten we blijven vasthouden aan regelgeving? Moet er niet meer ruimte komen voor burgerparticipatie? Archeologie gaat niet alleen over bewaren, maar ook over ontdekken, beleven en verbinden. En wie weet wat er nog onder onze voeten in de Maas en Waalse klei ligt te wachten…

Door Peter Fontijn