Jos Kruisbergen stopt met filmen

WAMEL - Door veel Maas en Walers werd het voor onmogelijk gehouden, maar het moment is nu toch echt gekomen: Jos Kruisbergen stopt met filmen. Jos uit Wamel, Jos van de NOS, de Bert Haanstra van Maas en Waal - de cineast van stichting Tweestromenland in Beeld en Geluid bergt voorgoed zijn camera op.

Tussen 1993 en 2025 maakte Jos ruim achthonderd documentaires en reportages over wonen en werken in zijn geliefde Land van Maas en Waal. Over de rivier als vriend én vijand, over het rijke verenigingsleven, over dorpelingen, passanten, politici, idealisten, boeren en buitenlui. Waar het Jos vooral om ging waren de inwoners van zijn geboortegrond. De mensen met hartstochten, passies, angsten en twijfels, centraal in dat wisselende maar altijd prachtige decor van dijken, dorpen en weidse vergezichten.   

Aan zijn vrouw Corrie heeft Jos te danken dat hij zijn leven volledig aan het filmen kon wijden. Zij stond pal achter zijn plannen en bestierde jarenlang alleen hun slagerij. Daardoor was er een inkomen en kon Jos het geld dat hij verdiende met documentaires maken voor de NOS en RTL in de kas van Tweestromenland in Beeld en Geluid stoppen. Ze hadden er een huis van kunnen bouwen, maar ze kozen een andere weg: het samen mogelijk maken dat Jos 32 jaar lang als vrijwilliger het leven en werken in het Land van Maas en Waal kon vastleggen.
Filmen op professioneel niveau is duur. De begintijd van de stichting was dan ook niet makkelijk. ‘Iedereen verklaarde ons voor gek’, aldus Jos. ‘We wilden subsidie als startkapitaal. Hans van Zwam en Piet van Toor, destijds wethouders van de gemeente West Maas en Waal, wilden ons tegemoetkomen, maar de gemeenteraad was tegen.’ Wethouder Martin Pardoel van buurgemeente Druten zag wel iets in de plannen, maar de gemeente stond onder curatele. ‘Ik zou jullie graag helpen,’ zei Pardoel tegen Jos, ‘maar de muizen liggen hier dood voor de kast, we hebben geen cent te makken.’ Wethouder Fried Jaspers van Wijchen keek Jos ‘nog net niet de deur uit’; alleen Guus van der Heiden van Beuningen was enthousiast. Hij zorgde dat Jos wél een bijdrage kreeg.  

Spraakmakende films

Jos kreeg aanvankelijk meer waardering in het westen dan in eigen parochie, maar dat veranderde snel na spraakmakende films als ‘De Rivier’ en ‘Het geheim van Niftrik’. Over die laatste zei Gerard Rooijakkers, professor Volkscultuur aan de Universiteit van Amsterdam: ‘Niftrik is een bevoorrecht dorp. Over vijftig jaar is deze film een bijzonder en waardevol document. Hierin zijn mensen zelf aan het woord om hun verhaal te vertellen, er komt geen deskundige aan te pas.’ Hij noemde het een unieke situatie waarin van onderaf initiatieven zijn genomen. ‘Als je dit als overheid zou ondernemen, kost het tonnen om zo’n film te laten maken. Lokale bestuurders zitten nu voor een dubbeltje op de eerste rang, ze hoeven alleen maar te faciliteren.’

Tijd voor pensioen

De reden waarom Jos stopt? Het wordt hem te zwaar. Zijn camera weegt vijftien kilo en het statief ook. Sinds zijn geluidsman Geert Megens zes jaar geleden overleed, draagt Jos die last alleen en is hij - nog veel belangrijker - zijn trouwe vriend en zwager, die dag en nacht klaarstond om samen op pad te gaan, kwijt. Bovendien wordt de man die nog elke vrijdag zaalvoetbalt, dit jaar 78. De jaren gaan tellen en zijn hoofd raakt vol. ‘Van de vele onderwerpen die ik nog zie en vooral die anderen zien. Het is onmogelijk om aan ieders wensen te voldoen. Ik lig steeds vaker wakker. Het voelt alsof iedereen iets van me wil. Ik kan het niet meer bijbenen.’

In overleg met zijn huisarts, die hem aanraadde het kalmer aan te gaan doen, besloot Jos zijn camera op te bergen. Ook stopt hij met de filmvoorstellingen, met donateurs en subsidieaanvragen. Stilzitten gaat hij echter niet. ‘Er liggen nog tientallen documentaires die gemonteerd moeten worden, dat gebeurt onder de naam van de Jos Kruisbergenstichting, met als doel het veiligstellen van mijn levenswerk, zodat de films nog generaties lang beschikbaar blijven. Met het bestuur gaan we kijken wat de mogelijkheden zijn. Ik wil iedereen bedanken die in al die jaren belangeloos heeft meegewerkt aan de stichting. Want alleen kun je niks.’

Jos Kruisbergen zal dus nooit meer glunderend achter zijn camera staan en aan een passerende toerist vragen: ‘Vertel eens. Waarom is het Land van Maas en Waal zo mooi?’ Hoewel, nooit meer? De cineast ziet nog de mogelijkheid van een tweede filmcarrière: ‘Als ik dood ben en de hemel lijkt niet op mijn geboortestreek, dan kom ik terug. Want Maas en Waal is voor mij de hemel op aarde.’

Door Bas van der Hoeven